Zelfredzaamheid en de andere kant van de medaille

Ik las onlangs een artikel in “De groene Amsterdammer” over zelfredzaamheid en de andere kant van de medaille hiervan. Die zelfredzaamheid lijkt namelijk een zware belasting voor veel burgers. De hamvraag lijkt te zijn hoeveel eigen verantwoordelijkheid je van een individu kunt verlangen als overheid. Een samenvatting.

De Nationale Ombudsman schreef in 2014 het rapport, “Geen fraudeur, toch boete”. Hierin beschrijft hij de uitwerking van de fraudewet in de praktijk. De Ombudsman beschrijft talloze gevallen waarbij mensen niet met opzet frauderen maar wel in de problemen komen. Afgestudeerden die niet meteen hun ov-jaarkaart inleveren en daardoor een schuld opbouwen, werkzoekenden die boetes krijgen omdat ze het overzicht van hun sollicitaties verkeerd invullen en gezinnen die vele euro’s kwijt zijn aan een incassobureau vanwege een gemiste betaling. Administratief leed. Mensen zien berichten van instanties over het hoofd, geven geld uit dat ze beter opzij hadden kunnen zetten en soms begrijpen ze de regels gewoonweg niet. Dat roept de vraag op of de eisen die worden gesteld aan burgers wellicht te hoog zijn.

Onlangs verscheen ook “Weten is nog geen doen”, een rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Hierin wordt geconcludeerd dat er een behoorlijk verschil is tussen wat er van burgers verwacht wordt en dat wat zij daadwerkelijk aankunnen. Volgens de WRR slaagt maar liefst de helft (!) van de bevolking er niet in om regie te voeren over gezondheid, ziekte en zorg. De zelfredzame burger die alle regels snapt en weet wat hem te doen staat is een uitzondering. De samenleving verandert in rap tempo, dit wordt ook wel “sociale versnelling” genoemd. Wie die ontwikkeling niet bij kan houden heeft een probleem. Daarnaast is er sprake van enorme keuzevrijheid en inherent daaraan keuzestress. Waar sluit ik mijn hypotheek af, welke zorgverzekeraar is in mijn geval het meest gunstig en hoe zit het met mijn pensioen?

In de afgelopen jaren is de noodzaak van zelfredzaamheid toegenomen door de decentralisaties, de taken die overgeheveld zijn naar de gemeente. De mensen die daar in ieder geval moeite mee hebben zijn de laaggeletterden en de mensen die moeilijk met een computer overweg kunnen. Volgens de WRR is het resultaat een zelfredzaamheid paradox, doordat de overheid van iedereen even veel zelfredzaamheid verwacht verliezen sommige groepen juist de regie over het eigen leven. Dat kan toch niet de bedoeling zijn..

De meest schokkende voorbeeldcasus is voor mij die van een alleenstaande ouder met schoolgaande kinderen, een deeltijdbaan met een aanvullende uitkering en een huurwoning. Hij of zij krijgt inkomsten van twaalf verschillende instanties. Deze ouder moet achttien formulieren invullen. Het gaat vooral om de optelsom, niet om dat ene formulier. Gedragswetenschappers ontdekten hoe het werkt met beslissingen nemen. Hoe meer denkwerk een burger verricht hoe groter de kans op vermoeidheid en vergissingen. Logisch ook. Wie daarnaast in zijn privésituatie zorgen heeft zal bijvoorbeeld minder ruimte hebben om te denken aan het checken van zijn berichtenbox op mijnoverheid.nl Met name financiële problemen vormen een bedreiging voor het beslisvermogen. Geldgebrek lijdt tot stress en dat verkleint de mentale bandbreedte nog verder. Het gevolg daarvan is vaak nog meer financiële problemen, omdat een verkeerde beslissing of nalatigheid geld kan kosten. Een vicieuze cirkel!

In het Ombudsmanrapport “In het krijt bij de overheid” is te lezen hoe mensen steeds dieper wegzakken in de schulden omdat ze achterlopen bij het betalen van rekeningen aan het UWV en de Belastingdienst. Er is dus iets scheef gegroeid in de verzorgingsstaat. Een op de drie huishoudens heeft onvoldoende reserves om financiële tegenslag op te vangen en 1,5 miljoen gezinnen zitten in een problematische schuldensituatie of lopen een risico daarin te belanden. Wie hulp en ondersteuning nodig heeft moet een hoge mate van administratieve begaafdheid als tegenprestatie bieden. Een misstap wordt bestraft met maatregelen die zijn bedacht uit angst er bewust misbruik gemaakt zou kunnen worden van regelingen.

De WRR roept de overheid op om begripvoller te zijn wanneer mensen onder mentale druk staan. Minder sancties dus. Dat zijn haalbare veranderingen waarmee de overheid zich barmhartiger kan tonen. Maar…uiteindelijk pleit de WRR voor meer terughoudend te zijn met het bieden van keuzevrijheden als het gaat om ‘essentiële financiële voorzieningen’ zoals ziektekosten en pensioenen. Dat is een appél dat recht tegen de tijdgeest ingaat. Bij zorg en pensioen wordt juist steeds meer van individuen verwacht. Dus is dit het moment om te bezien of iedereen ook echt uit de voeten kan met nog meer keuzevrijheid.

Een boeiend onderwerp vind ik. Als sociaal liberaal ben ik een fervent voorstander van keuzevrijheid maar het lezen van dit artikel zette mij wel aan het denken. Wij werken bij Harderwijk Anders steeds meer themagericht, ik kan me voorstellen dat onze themagroep “zorg en welzijn” dit onderwerp eens onder de loep neemt om te kijken naar de lokale situatie. Wil je meedenken? Laat het me weten!

Gertien Koster

Harderwijk Anders